Opkomst, groei en bloei van het Ottomaanse Rijk

Deze special biedt een overzicht van de Turkse geschiedenis tot ongeveer 1560. Vanaf de 7e eeuw wanneer Turkse (Turkische) stammen in Centraal-Azië in contact komen met Arabische veroveraars van Perzië, via hun aankomst in het Midden-Oosten in de 9e eeuw, het door hun gedomineerde rijk van de Grootseldjoeken en later de Anatolische Seldjoeken (10e-13e eeuw) tot aan de periode waarin het Ottomaanse Rijk wordt gesticht tot het toppunt van zijn macht (14e eeuw tot de tweede helft van de 16e eeuw). Kennis van de geschiedenis van Turkije is in ‘het westen’ vaak beperkt tot ‘het beleg van Wenen’ (welk beleg? er waren er meer) en het gevaar dat daarvan uitging voor Europa, en de spannende verhalen uit de harem. Veelal begint de Turkse geschiedenis bij de verovering van Istanbul (op wie? wanneer?). De Ottomanen worden gelijkgesteld met “Turken”, dus het Ottomaanse Rijk zal wel hetzelfde zijn als Turkije.

Het is minder bekend dat het land dat nu Turkije heet, pas vanaf de 10e eeuw geleidelijk bevolkt ging worden door Turken. Het gaat dan om Turkse (Turkische) stammen die oorspronkelijk afkomstig waren uit Centraal-Azië. De wortels van het Turkse volk liggen in landen als Turkmenistan, Oezbekistan en Kazachstan.

Turkse families en de Seldjoekse en Ottomaanse rijken

Pas vanaf de 7e eeuw komen Turkse stammen in contact met het Midden-Oosten, in eerste instantie met de Arabische legers die Perzië hadden veroverd. Vanaf de 9e eeuw komen zij zelf in vooralsnog bescheiden aantallen naar Perzië en andere Midden-Oosterse gebieden. Via de legers van verschillende rijken wisten nogal wat Turken op te klimmen tot hoge functies en later slaagden velen erin ‘voor zichzelf’ te beginnen: zij stichtten eigen rijken.

Vanaf de 11e eeuw gaat Anatolië in Klein-Azië een rol spelen in de geschiedenis van de Turken. Leidende families stichtten verschillende staten en staatjes, waarvan er uiteindelijk maar een paar de geschiedenisboeken haalden: de Seldjoeken en de Ottomanen.

Het is belangrijk te benadrukken dat noch de Seldjoeken, noch de Ottomanen een volk in de etnische betekenis vormden.

• De Seldjoeken kwamen voort uit een van de leidende families van de Oğuz Turken, afstammelingen van ene Seldjoek ibn Doekak.

• De Ottomanen stamden af van Ertuğrul, de aanvoerder van de Kayi-stam van de Oğuz Turken die zich met zo’n 400 bereden strijders in West-Anatolië vestigde om de Seldjoekse sultan te helpen in diens strijd tegen het Byzantijnse (Oost-Romeinse) Rijk – waarvan Constantinopel de hoofdstad was. Uit het prinsdom dat Ertuğrul van de sultan mocht stichten, groeide uiteindelijk het Ottomaanse Rijk, waarvan Ertuğruls zoon, Osman, de naamgever was.

De Seldjoekse en Ottomaanse rijken waren rijken waarin ook allerlei andere Turkse bevolkingsgroepen waren opgenomen. Als de geschiedenis anders had beslist, hadden een of meer andere vorstendommen onder leiding van prinsen van etnisch-Turkse afkomst het gebied gedomineerd.

Anatolië: Byzantium en kleine Turkse staten

In eerste instantie beperkte het vestigingsgebied van de Turken zich tot het noorden van Perzië en omliggende gebieden. Het voor hun kuddes aantrekkelijke Klein-Azië (Anatolië) behoorde toen nog tot het christelijke Byzantijnse rijk met zijn beroemde hoofdstad Constantinopel.

Later veroverden de Turken stukje bij beetje terrein op de Byzantijnen. Er ontstond een ring van Turkse staatjes aan de grenzen van het Byzantijnse rijk, dat door de voortdurende aanvallen steeds meer terrein moest prijsgeven. De lokale bevolking verzette zich hier nauwelijks tegen, omdat het Byzantijnse regiem weinig geliefd was. De bevolking werd in de nieuwe staatjes opgenomen en een groot deel verturkste zelfs.

De kleine Turkse staten waren niet alleen bezig gebied van het Byzantijnse rijk af te snoepen, zij vochten ook voortdurende onderlinge conflicten uit. Aan het eind van de 13e eeuw was een van deze staatjes uitgegroeid tot een staat die alle andere in succes had overtroffen en die de andere staatjes absorbeerde en ten slotte, veel later, het gehele Byzantijnse rijk inlijfde – als klapstuk werd in 1453 de Byzantijnse hoofdstad Constantinopel ingenomen. Het staatje dat hierin slaagde, stond onder leiding van het heersershuis van Osman, zoon van Ertuğrul.

Het Ottomaanse Rijk

Het Ottomaanse Rijk is een rijk, dat zich op zijn hoogtepunt over drie continenten uitstrekte: Azië (Turkije, het Midden-Oosten), Europa (de Balkan) en Afrika (de zuidelijke kust van de Middellandse Zee en grote delen van het binnenland en delen van de Hoorn van Afrika). Van Hongarije tot Somalië en van Algerije tot Irak. De periode waarin deze gebiedsuitbreiding plaatsvond – van begin 14e eeuw tot de tweede helft van de 16e eeuw – is meestal de eerste periode waarin de Ottomaanse geschiedenis wordt verdeeld. In deze periode regeerden tien sultans.

Het Ottomaanse Rijk begon als klein prinsdom rond 1299 in West-Anatolië. De eerste echte hoofdstad werd in 1326 Bursa, een verovering op de Byzantijnen. Nadat in 1365 Adrianopel (Edirne) op de Balkan was veroverd, stelden de heersers een soort dubbelhoofdstad in: Adrianopel om de Europese gebieden te besturen, Bursa voor de Anatolische gebieden.

Na de verovering van Constantinopel (Istanbul) in 1453 wordt deze stad de enige hoofdstad van het rijk. De verovering van Constantinopel vindt dus ongeveer anderhalve eeuw plaats nadat de Ottomanen onder die naam de geschiedenis hadden betreden.

De uitbouw van het rijk ondervond enkele belangrijke tegenslagen. Zo bracht Timur Lenk de Ottomanen in 1402 bij Ankara zo’n gevoelige nederlaag toe dat het Aziatische deel van het rijk min of meer instortte, zij het tijdelijk. De sultan was door Timur gevangengenomen en zijn zoons konden het niet eens worden over zijn opvolging. Een burgeroorlog van tien jaar volgde.

Het is opvallend dat geen van de Balkanvorsten er tijdens de burgeroorlog in slaagde de Ottomaanse heerschappij over hún gebied van zich af te schudden. De greep van de Ottomaanse heersers over de verschillende gebieden van hun rijk was toen immers flink verzwakt. Al vrij snel na de burgeroorlog begon het rijk zich te herstellen en weer nieuwe gebieden te veroveren.

Opmerking

De precieze loop der gebeurtenissen in het begin van het Ottomaanse Rijk is slechts onder voorbehoud te reconstrueren. Dit komt doordat de Ottomaanse kronieken die de gebeurtenissen uit die tijd beschrijven, weinig precies zijn in hun dateringen en doordat zij vaak zijn opgesteld vanaf de tweede helft van de 15e eeuw. Deze kronieken hadden vaak ook niet als doel de precieze geschiedenis te vertellen, maar om de daden van een bepaalde heerser in ‘het daglicht van die tijd’ te boekstaven.

Dus al zijn er honderden boeken en artikelen (waaronder zeer toegankelijke als die van Bernard Lewis en meer recente als die van Suraiya Faroqhi) geschreven en staat internet bol van de geschiedenisoverzichten, enige terughoudendheid bij de beoordeling van de feiten is altijd op zijn plaats. En dat geldt dus ook deze special.

Zie bij deze special ook Sociale groepen in het Ottomaanse Rijk.